Menu

Η ιστορία της αρμενικής κοινότητας στην Πάτρα

Τα πρώτα χρόνια

Καταγραφές με ημερομηνία πριν το 1922 αναφέρουν ως μόνιμους κατοίκους της Πάτρας αρμένιους επαγγελματίες με καταγωγή από την πόλη Κεμάχ της Δυτικής Αρμενίας.
Ωστόσο, η αρμενική κοινότητα δημιουργήθηκε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, όταν, μαζί με τους έλληνες πρόσφυγες, έφτασαν στην Πάτρα 1500 αρμένιοι, ψάχνοντας ασφάλεια και φιλοξενία.
Κατά τη διάρκεια ενός χρόνου, περισσότεροι από τους μισούς έφυγαν για άλλες χώρες, με κύριο προορισμό τη Γαλλία. Παρέμειναν μόνο 700 άτομα, ως επί το πλείστον γυναίκες και παιδιά.
Άξιο αναφοράς είναι το πρωτοσέλιδο του πρώτου φύλλου της αρμενικής εφημερίδας των Αθηνών «Νορ Ορ», με ημερομηνία 25 Μαρτίου 1923, που περιγράφει την κατάσταση των προσφύγων στην Πάτρα:
«…Επτακόσιοι είναι περίπου οι αρμένιοι πρόσφυγες στην Πάτρα. Οι περισσότεροι έχουν βρει κατάλυμα μέσα σε σχολικές εγκαταστάσεις και σε δημοτικά κτίρια. Ο αριθμός των ανδρών μόλις που φτάνει τους εκατό, οι υπόλοιποι είναι γυναίκες και παιδιά. Οι πρόσφυγες ζουν σε άθλιες συνθήκες, η κυβέρνηση καθημερινά διανέμει εκατό γραμμάρια ψωμί στον καθέναν.
Πριν μερικούς μήνες, μέσω αρχαιρεσιών, δημιουργήθηκε εκτελεστική επιτροπή που θα συντόνιζε το έργο της αρωγής και της εγκατάστασης, αλλά τα περισσότερα μέλη της παραιτήθηκαν από τις πρώτες κιόλας μέρες. Άλλοι έφυγαν από την πόλη, αφήνοντας το δύσκολο αυτό έργο στα χέρια μόνο δύο ατόμων, που λειτουργούν με αποκλειστικό γνώμονα το προσωπικό τους συμφέρον.
Η βοήθεια που δίνεται μοιράζεται σε φίλους και συγγενείς. Αντιλαμβανόμενοι αυτή την κατάσταση, μια αμερικανική φιλανθρωπική οργάνωση αποφάσισε να μη διανέμει τον ρουχισμό που διέθετε για τους πρόσφυγες. Η Κεντρική Επιτροπή Προσφύγων των Αθηνών θα πρέπει να ενδιαφερθεί για αυτή την περιοχή και εν ανάγκη να αποστείλει έναν επόπτη που θα μεριμνήσει για την οργάνωση μιας νέας επιτροπής…».
Το 1924, η ελληνική κυβέρνηση, με το πρόσχημα της αποσυμφόρησης της Μακεδονίας και της Δυτικής Θράκης από τον μεγάλο αριθμό προσφύγων, έθεσε σε εφαρμογή σχέδιο μετεγκατάστασης που, παρά τις διαβεβαιώσεις ότι το πρόγραμμα θα αφορούσε το σύνολο των προσφύγων, εφαρμόστηκε σχεδόν αποκλειστικά στους Αρμένιους. Στην πραγματικότητα, η κυβέρνηση ήθελε όσο το δυνατόν αμιγώς ελληνικό πληθυσμό στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Έτσι, το καλοκαίρι του 1924, από την Αλεξανδρούπολη, την Κομοτηνή, τις Σέρρες, τη Δράμα και την Καβάλα, 5.000 Αρμένιοι μεταφέρθηκαν στην Πελοπόννησο. Ένας μικρός αριθμός από αυτούς εγκαταστάθηκε στην Πάτρα.
Την πρώτη δεκαετία, από το σύνολο του αρμενικού πληθυσμού της Πάτρας, μόνο 10 με 12 οικογένειες είχαν μια σχετική οικονομική άνεση. Οι υπόλοιποι ζούσαν στα όρια της φτώχειας και δούλευαν σε κατασκευαστικά έργα.
Το 1928, από ένα τηλεγράφημα του Ντιράν Κασπαριάν, προέδρου της ενοριακής επιτροπής, προς τον Μητροπολίτη Καραμπέτ Μαζλουμιάν, πληροφορούμαστε πως ο πρώτος ιερέας στην Πάτρα ήταν ο Αρτίν Σαρκισιάν, ο οποίος λόγω ασθένειας της κόρης του αναχώρησε για την Γαλλία, ενώ νέος ιερέας ορίστηκε ο Χορέν Μπιτσακτζιάν. Στα μέσα της δεκαετίας του ΄20 ιδρύθηκαν διάφοροι σύλλογοι και οργανώσεις, όπως ο «Σύλλογος Κυριών» και ο «Φιλόπτωχος Ερυθρός Σταυρός». Ένας από τους πιο δυναμικούς ήταν ο «Σύλλογος Αρμενίων Μικράς Ασίας», που ήταν αναγνωρισμένος από το κράτος και για πολλά χρόνια στάθηκε στο πλευρό των προσφύγων με διάφορους τρόπους.
Τη δεκαετία του ΄30 λειτούργησε και η αρμενική προσκοπική ομάδα Πάτρας, ενταγμένη στο Σώμα Ελλήνων Προσκόπων.
Η ποδοσφαιρική ομάδα «Αρμενική Πατρών» συμμετείχε στο τοπικό πρωτάθλημα από τα μέσα της δεκαετίας του ΄30 έως και το 1950.

Εκπαίδευση

Το 1926, μια νεοσύστατη ενοριακή επιτροπή, ξεπερνώντας πολλές δυσκολίες, εγκαινίασε το αρμενικό νηπιαγωγείο και το σχολείο της Πάτρας, το οποίο λειτούργησε την ίδια χρονιά. Η εκπαίδευση ήταν δωρεάν. Την πρώτη χρονιά αριθμούσε 34 μαθητές και 22 μαθήτριες. Οι μηνιαίες απολαβές του εκπαιδευτικού προσωπικού ήταν 1700 δραχμές. Τα έξοδα του σχολείου είχε αναλάβει ο «Σύλλογος Αρμενίων Κυριών» του Παρισιού, η Αρμενική Γενική Ένωση Αγαθοεργίας και η Κεντρική Επιτροπή Προσφύγων από την Αθήνα. Από μια καταγραφή του σχολικού έτους 1934-35 πληροφορούμαστε πως το νηπιαγωγείο είχε 38 παιδιά και το δημοτικό 22 μαθητές, δύο δασκάλους και ετήσια λειτουργικά έξοδα 61.000 δραχμές.
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα περιελάμβανε μαθήματα στην ελληνική, αρμενική και γαλλική γλώσσα. Στο ξεκίνημα, διευθυντής του σχολείου ήταν ο Ντιράν Κασπαριάν και μεταξύ άλλων, δάσκαλος διετέλεσε ο Σετράκ Κοχαρουνί, και δασκάλες οι Μαντλέν Φεραδιάν και Ντιρουή Αμπρογιάν.
Την ίδια εποχή, η προσπάθεια της ενοριακής επιτροπής για ανέγερση εκκλησίας μέσω εράνου απέβη άκαρπη και το σχέδιο εγκαταλείφθηκε. Ο εκκλησιασμός, οι γάμοι και οι βαπτίσεις γίνονταν στο Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου, που είχε παραχωρηθεί για τον σκοπό αυτό από την Ιερά Μητρόπολη της Πάτρας.

Τα επαγγέλματα

Οι επαγγελματικές δραστηριότητες των αρμενίων ήταν σε διάφορους τομείς.
Το πρώτο εμπορικό κατάστημα στο εμπορικό κέντρο της Πάτρας ήταν των αδελφών Μπακιρτζιάν, το οποίο εμπορευόταν σταφίδες.
Αργότερα, πολλοί αρμένιοι διαδραμάτισαν ενεργό ρόλο στην εμπορική ζωή της πόλης με διάφορα καταστήματα, όπως το καφεκοπτείο του Αγκόπ Τσαουσιάν. Ο Ντιράν Κασπαριάν ήταν αντιπρόσωπος των ελαστικών «Goodrich».
Καταστήματα ξηρών καρπών, σφραγίδων και χαρακτικής και ένα μαγαζί με ποδήλατα άνηκαν σε αρμένιους. Επίσης, υπήρχαν και πολλοί γνωστοί αρμένιοι επιστήμονες, όπως ο οδοντίατρος Γεπρέμ Σααγιάν από την Κωνσταντινούπολη, η δασκάλα αγγλικών Αντρινέ Ταστσιάν, ο πολιτικός μηχανικός Ζεράρ Ναχνικιάν και ο αρχιτέκτονας Νάζαρετ Νουμπάρ, ο οποίος μεταπολεμικά σχεδίασε την ανακαίνιση εκ βάθρων του χαρακτηρισμένου μνημείου από το Υπουργείο Πολιτισμού, του κινηματογράφου «IDEAL».

Ο πόλεμος και η απογραφή

Το 1941, η ενοριακή επιτροπή της πόλης κάνει μια σχολαστική απογραφή των Αρμενίων και την αποστέλλει στη «Μητρόπολη των εν Ελλάδι Ορθοδόξων Αρμενίων».
Στο εισαγωγικό κείμενο της απογραφής, μεταξύ άλλων, λέει:
"1) Εις τάς Πάτρας κατοικούν 122 οικογένειες Αρμενίων, αποτελούμενοι από 500 άτομα, εκ των οποίων 246 άρρενες και 254 θήλεις.
2) Εκ των περιφερειών Πατρών κατοικούν εις Αίγιον 42 και εις Πύργον 9 οικογένειαι, αλλά δεν γνωρίζουμε τον πραγματικόν αριθμόν ατόμων...
…εκ Πύργω 9 οικογενειών δύο νέοι έχουν στρατευθεί, εκ των οποίων ο εις είναι τραυματίας Οβακίμ Χατσικιάν και ο υπηρετών Μικιρδίτς Ασλαματζιάν.
3) Εκ των Πατρών Αρμενίων μόνον 2 νέοι πολιτογραφημένοι, οι κ.κ. Ανδρέας Παπαδάκης (Αντρανίκ Δερδεριάν) και Οβανές Πετροσιάν, υπηρετούν ήδη εις τον Ελληνικό Στρατόν εις το μέτωπο Αλβανίας, είναι δε υγιείς.
4) Κατόπιν επιθυμίας ολοκλήρου της παροικίας Πατρών, τον παρελθόντα Ιανουάριο διενεργήθη έρανος υπέρ του μαχόμενου γενναίου Στρατού μας, το συγκεντρωθέν δε ποσό εκ Δραχμών Δέκα Χιλιάδων (10.000) παρεδώσαμε είς τον κ. Νομάρχην...
5) Εκ του άμαχου πληθυσμού έχωμεν εκ των βομβαρδισμών τρείς (3) νεκρούς, δύο άνδρες κ.κ. Ρουπέν Μπαμπασαντζιάν ετών 24 και Μιχράν Σιμιγκιάν ετών 23 και μια γυνή Διρουή Μπακαλιάν ετών 35…
Μετά Σεβασμού, ο Πρόεδρος Αγκόπ Τσαουσιάν και ο Ιερεύς Ματθαίος Κεχαγιάν."
(Και ακολουθούν οι λίστες της απογραφής).

Η συρρίκνωση της Κοινότητας

Κατά τη διάρκεια του μεγάλου κύματος παλιννόστησης («Νερκάχτ») των Αρμενίων της διασποράς προς τη Σοβιετική Αρμενία, που διήρκησε από το 1946 έως το 1948, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της κοινότητας της Πάτρας επαναπατρίστηκε.
Το 1953, ο ιερέας Ματεός Παραγαμιάν, που επισκεπτόταν συχνά την Πάτρα, στην αναφορά του προς την Μητρόπολη αναφέρει:
«Η κοινότητα της Πάτρας αριθμεί 37 οικογένειες με 127 άτομα. Η οικονομική κατάστασή τους είναι καλή, οι περισσότεροι έχουν καλές εργασίες, υπάρχουν αρκετοί έμποροι στην κεντρική αγορά, γενικά όλες οι οικογένειες είναι αρκετά ευκατάστατες.
Ευτυχής συγκυρία ήταν η συνεργασία μου με τον Αγκόπ Τζαβουσιάν, μια δραστήρια και εξαιρετική προσωπικότητα. Παρόλα αυτά, η κατάσταση της κοινότητας είναι αποκαρδιωτική. Η κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των οικογενειών είναι σχεδόν ανύπαρκτες, ενώ κοινωνικές δραστηριότητες δεν υπάρχουν. Με προβλημάτισε ότι κατά την επίσκεψή μου δεν είχα την θερμή υποδοχή που ανέμενα.
Πήγα σε όλα τα σπίτια και ενθάρρυνα τους συμπατριώτες να αφυπνιστούν εθνικά και θρησκευτικά.
Θεωρώ πως με συχνότερες επισκέψεις μου μπορεί να ανατραπεί αυτή η κατάσταση.
Τέλεσα δύο βαπτίσεις, στις οποίες παρευρέθηκαν αρκετά μέλη της κοινότητας και τους μίλησα για τις υποχρεώσεις τους ως άτομα και ως κοινότητα. Δεν κατάφερα να κάνω Θεία Λειτουργία, λόγω της απροθυμίας και αδιαφορίας που διακατέχει την κοινότητα».
Τα επόμενα χρόνια, στην Πάτρα, η κοινοτική ζωή περιορίστηκε στο πλαίσιο της τοπικής ενοριακής επιτροπής που, με πρωτεργάτη τον Οννίκ Ατταριάν και σε συνεργασία με την Αρμενική Μητρόπολη, οργάνωνε περιοδικές επισκέψεις ιερέων που τελούσαν θεία λειτουργία, γάμους και βαπτίσεις, συνήθως στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου.
Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του ΄60 και ΄70, πολλές από τις αρμενικές οικογένειες της Πάτρας εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα, με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιηθεί η κοινότητα.

Επίσκεψη της χορωδίας

Την Κυριακή 8 Νοεμβρίου του 1970, ο Μητροπολίτης Πατρών επέτρεψε να τελεστεί θεία λειτουργία στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου από τον αρχιμανδρίτη Βαρτάν Ντεμιρτζιάν και την Αρμενική Χορωδία Αθηνών, που είχαν έρθει για τον σκοπό αυτό στη πόλη. Η παρουσία των γυναικών της χορωδίας επάνω στο Ιερό Βήμα κατά τη διάρκεια των ψαλμών σχολιάστηκε αρνητικά από τον θρησκευτικό τύπο της εποχής και δημιούργησε ενόχληση σε κάποιους κληρικούς. Αυτή η λειτουργία μάλλον ήταν και η τελευταία που τελέστηκε στην πόλη των Πατρών.
Για τα επόμενα χρόνια και μέχρι τη δεκαετία του ΄90, το βράδυ των Χριστουγέννων, μια ομάδα από την Αθήνα επισκεπτόταν τα αρμενικά σπίτια στην Πάτρα για να τραγουδήσει τα κάλαντα. Αυτή ήταν και η μοναδική επαφή με τους αρμένιους της Πάτρας για πολλά χρόνια.
Σήμερα, ελάχιστοι αρμένιοι έχουν απομείνει στην Πάτρα. Με το πέρασμα των χρόνων και την ανυπαρξία μιας δομής ή οργάνωσης, έχει χαθεί η επαφή με τις άλλες κοινότητες και το αρμενικό στοιχείο.

Πηγές:
1. Αρχείο αλληλογραφίας της Μητρόπολης Ορθοδόξων Αρμενίων.
2. Καταγραφή της εκπαιδευτικής κατάστασης από την Αρμενική Γενική Ένωση Αγαθοεργίας, 1934-1935.
3. «Γενικό ημερολόγιο» εφημερίδας «Νορ ορ», 1927.
4. Εφημερίδα «Νορ Ορ», φύλλο 25/3/1923 & 7/4/1926.
5. Εφημερίδα «Ορθόδοξος τύπος», 8/1970.
6. Εφημερίδα «Ημερήσιος Κήρυξ Πατρών», 11/8/1970.

Μάικ Τσιλιγκιριάν

 

 

Πηγή: armenika.gr

Όταν οι κυπριακές ακτές γέμισαν με πτώματα Αρμενίων από την σφαγή των Αδάνων. Η Λάρνακα φιλοξένησε 2.000 επιζώντες της πρώτης γενοκτονίας των Οθωμανών και στην μνήμη των θυμάτων χτίστηκε ο Αγ. Στέφανος

Το 1909, ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β’ διέταξε τη σφαγή του αρμένικου πληθυσμού των Αδάνων. Συνολικά 300.000 Αρμένιοι έχασαν τη ζωή τους, ενώ 4.437 κατοικίες καταστράφηκαν. Μετά τη σφαγή, που διήρκησε ολόκληρο τον Απρίλιο, διαμελισμένα πτώματα Αρμενίων ξεβράζονταν στις κυπριακές ακτές από την Κιλικία.

Πιο συγκεκριμένα υπάρχουν αναφορές για πτώματα που επέπλεαν σε Λάπηθο, Άγιο Επίκτητο, Άγιο Αμβρόσιο και τη χερσόνησο της Καρπασίας.
Οι περίπου 2000 πρόσφυγες που κατάφεραν να επιζήσουν, κατέφυγαν στην Κύπρο και κυρίως στη Λάρνακα.
Πολλοί επέστρεψαν πίσω ένα χρόνο μετά. Όσοι έμειναν, ξεκίνησαν μια νέα ζωή στο νησί. Πέρα από τα νέα σπίτια, οι Αδανίτες πρόσφυγες άρχισαν να κτίζουν ένα μικρό παρεκκλήσι για τις λατρευτικές τους ανάγκες.
Λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων η ανέγερσή του σταμάτησε. Το 1912, μετά από άδεια που έδωσε ο Αρμένιος Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης, Χοβαννές Αρσιαρουνί, διενεργήθηκε έρανος και έτσι την 1η Απριλίου 1913 οι εργασίες ολοκληρώθηκαν.
Η εκκλησία που αφιερώθηκε στον Άγιο Στέφανο, προστάτη των Αδάνων, αποτελεί το πρώτο μνημείο της Διασποράς αφιερωμένο στα θύματα της σφαγής των Αρμενίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η αναμνηστική επιγραφή στην είσοδο της Εκκλησίας είναι αφιερωμένη «στη μνήμη των μαρτύρων της Κιλικίας, 1η Απριλίου 1909».

Αναμνηστική φωτογραφία από την πρώτη Θεία Λειτουργία . Η εκκλησία του Αγίου Στεφάνου στη Λάρνακα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα τραγικά γεγονότα της Σφαγής των Αδάνων και αποτελεί το πρώτο μνημείο σε ολόκληρη την Αρμενική Διασπορά εις μνήμην των μαρτύρων των σφαγών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Η εκκλησία λειτουργήθηκε πρώτη φορά στις 20/05/1914 από τον Ανώτερο Αρχιμανδρίτη Σεροβπέ Σαμβελιάν. Ο καθαγιασμός έγινε στις 30/06/1918 από τον Αρχιεπίσκοπο Τανιέλ Χακοπιάν.
Το 1909, η δεσποινίδα Ρεβέκκα Κομιτασιάν λειτούργησε ένα αρμενικό σχολείο δίπλα στην εκκλησία. Αργότερα ο Επίσκοπος Αδάνων Μουσιέγ Σεροπιάν το επισκέφθηκε και εξασφάλισε χρήματα για την ανέγερση ενός μεγαλύτερου σχολικού κτηρίου.
Το νέο σχολείο ονομάστηκε Εθνικό Σχολείο Μουσεγιάν. Μετά τη μεγάλη γενοκτονία των Αρμενίων το 1915 και το δεύτερο προσφυγικό κύμα που ήρθε στην Κύπρο, το σχολικό κτήριο επεκτάθηκε και ολοκληρώθηκε το 1923. Μετονομάστηκε σε Εθνικό Αρμένικο Σχολείο.

Το πρώτο Αρμένικο Σχολείο στη Λάρνακα

Η μετονομασία του δρόμου

Στις αρχές του 1940, ο Δήμος Λάρνακας αποφάσισε να αλλάξει την ονομασία της οδού Χατζησταύρου στην οποία ήταν η Αρμένικη Εκκλησία.
Λόγω των πολλών αρμένικων κτηρίων, που βρίσκονταν στην περιοχή η οδός μετονομάστηκε σε «Οδό Αρμένικης Εκκλησίας».
Από το 1974 η Εκκλησία λειτουργείται δύο φορές το μήνα.

 

Με πληροφορίες από: Διάλεξη Αλέξανδρου – Μιχαήλ Χατζηλύρα για τα 100 χρόνια από τη Γενοκτονία των Αρμενίων

 

Πηγή: mixanitouxronou.com.cy

Οκτώ πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις που έγιναν στην Αρμενία

Πλήθος αρχαίων ερειπίων, μνημείων και τοποθεσιών έχουν χαρίσει στην Αρμενία τον χαρακτηρισμό της ως «υπαίθριο μουσείο». Αν αυτό είναι αλήθεια, οτιδήποτε είναι γνωστό για την αρχαία Αρμενία μέχρι τις μέρες μας δεν είναι παρά μόνο ένα πολύ μικρό τμήμα, αφού το μεγαλύτερο μέρος κείτεται σιωπηρά στο υπέδαφος περιμένοντας να ανακαλυφθεί.
Μερικές από τις αρχαιότερες τοποθεσίες εγκατάστασης πληθυσμού στον κόσμο έχουν ανακαλυφθεί στα υψίπεδα της Αρμενίας, όπου ερευνητές πιστεύουν ότι η εκτροφή ζώων και η καλλιέργεια της γης πρωτοεφαρμόστηκαν στην περιοχή πριν διαδοθούν στην Ευρώπη.
Είναι γνωστό ότι η Αρμενία βρίσκεται ακριβώς πάνω στο σταυροδρόμι της Ασίας, Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής και αυτοκρατορίες από κάθε γωνιά της υφηλίου (Έλληνες, Ρωμαίοι, Άραβες, Μογγόλοι, Οθωμανοί κ.λ.π.) έχουν επιδοθεί σε μακροχρόνιες συγκρούσεις για να κερδίσουν τον έλεγχο της περιοχής. Εξαιτίας αυτής της πλούσιας και πολυτάραχης ιστορίας πλήθος περιοχών με αρχαιολογική αξία κατακλύζουν τα αρμενικά υψίπεδα.
Σε αυτήν την παρουσίαση θα επισκεφθούμε μαζί μερικές από τις πιό πρόσφατες και άκρως εκπληκτικές αρχαιολογικές ανακαλύψεις που έγιναν στην Αρμενία.
Δεν συμπεριλαμβάνονται ανακαλύψεις που έχουν γίνει σε εδάφη της ιστορικής Αρμενίας, που σήμερα βρίσκονται εντός των συνόρων γειτονικών χωρών, στην Τουρκία, στο Αζερμπαϊτζάν, στη Γεωργία και στο Ιράν. Τα αρχαιολογικά ευρήματα που παρουσιάζονται είναι οκτώ μόνο, από πολλές διαδοχικές αξιόλογες ανακαλύψεις που έγιναν το φθινόπωρο του 2016.

Σοροί και λείψανα αρχαίων αρμενίων βασιλέων

Ένας μεσαιωνικός θρύλος αποδεικνύεται αληθινός. Οι αρμένιοι μεσαιωνικοί συγγραφείς Παβστός Πιουζάντ και Μοβσές Χορενατσί είχαν γράψει ότι ο βασιλιάς Σαπούρ Β’ της Περσίας, σε ένδειξη της κυριαρχίας του πάνω στην Αρμενία, ξέθαψε τα οστά των αρμενίων βασιλέων του 4ου αιώνα από το Ανί-Γκαμάχ (Κάμαχα), όπου βρισκόταν η νεκρόπολη της αρμενικής δυναστείας των Αρσακιδών, για να τα μεταφέρει στην Περσία. Όταν ο σπαραμπέντ* Βασάγκ Μαμιγκονιάν νίκησε τους Πέρσες και ανέκτησε τα οστά των αρσακιδών μοναρχών, τα έθαψε ξανά στο Αγτσέκ (παλαιό Τσοράπ).
Αυτός ο θρύλος απέκτησε ισχυρές ιστορικές βάσεις πρόσφατα, όταν οι αρχαιολόγοι έπεσαν πάνω σε μια βασιλική κρύπτη με ξαναθαμμένα, καθαρισμένα οστά και βασιλικά σκεύη στο Αγτσέκ. Βρήκαν επίσης πολύτιμα μεσαιωνικά γυαλικά, πολλά στολίδια και νομίσματα. Το Αγτσέκ είναι ένα χωριό στις πλαγιές του όρους Αρακάτζ, στην περιφέρεια Αρακατζόντ της Αρμενίας. Ήταν ένα μαυσωλείο των Αρσακιδών του 4ου αιώνα, ένα μεγάλο ταφικό σύμπλεγμα και μια βασιλική εκκλησία, απομεινάρια της οποίας είναι ακόμα ορατά.
«Αυτή η εκκλησία είναι ένα μνημείο της χριστιανικής κληρονομιάς, επειδή χτίστηκε αμέσως μετά από τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας, της πρώτης χώρας που ασπάστηκε το χριστιανισμό σε κρατικό επίπεδο», είπε ο αρχαιολόγος Αγκόπ Σιμονιάν, υποδιευθυντής του Κέντρου Έρευνας Ιστορικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού της Αρμενίας. Σύμφωνα με τον Σιμονιάν, η αρμενική κυβέρνηση σχεδιάζει την κατασκευή ενός μουσείου στο σημείο αυτό, ενώ το γενετικό υλικό των ανακαλυφθέντων οστών θα εξεταστεί για επιστημονικούς σκοπούς.
*Σπαραμπέντ: κληρονομούμενος τίτλος ανώτατου αξιωματικού των ενόπλων δυνάμεων στην αρχαία και μεσαιωνική Αρμενία.

Ανακαλύψεις από την Εποχή του Ορείχαλκου στο Κάστρο του Μετζαμόρ

Πολωνοί και αρμένιοι αρχαιολόγοι ένωσαν τις δυνάμεις τους και διεξήγαγαν έρευνες σε μια εκτεταμένη περιοχή στο Μετζαμόρ της Αρμενίας. Τρεις σεζόν αδιάκοπης εργασίας της αρχαιολογικής αυτής ομάδας έφεραν στο φως μεγάλες ποσότητες κεραμικών που αντιστοιχούν σε τρεις χιλιετίες κατοχής της περιοχής (από την 3η χιλιετία π.Χ. έως την 1η χιλιετία μ.Χ.). Τα ευρήματα συμπεριελάμβαναν επίσης περιδέραια από χρυσό και καρνεόλιο (σάρδιος λίθος), μύτες βελών από οψιδιανό, οστέινες φουρκέτες και βελόνες, χάντρες από σαρδόνυχα και φαγιάντσα, μπρούτζινα δαχτυλίδια και διακοσμημένα οστέινα στοιχεία για τη σαγή αλόγων. Αποκαλύφθηκαν τέσσερα διαφορετικά κτήρια το πιο ενδιαφέρον από αυτά ήταν μια ωοειδή κατασκευή με μεγάλα αποθηκευτικά αγγεία να στέκουν ακόμα στη θέση τους. Κάτω από ένα παχύ στρώμα στάχτης (κατάλοιπο της καμένης οροφής) βρέθηκαν μερικά μικρά αντικείμενα κι ένα λίθινο καλούπι χύτευσης.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν και μαρτυρίες μιας βίαιης κατάκτησης. Ανασύρθηκαν δύο αποκεφαλισμένοι σκελετοί ανδρών που σκοτώθηκαν στη μάχη, μαζί με πολλά σιδερένια μαχαίρια και σφαιρίδια σφεντόνας.
Το Κάστρο του Μετζαμόρ είναι ό,τι απέμεινε από ένα παλιό φρούριο που βρισκόταν στα νοτιοδυτικά του αρμενικού χωριού Νταρονίγκ της περιφέρειας Αρμαβίρ. Κατοικήθηκε από την 5η χιλιετία π.Χ. έως τον 18ο αιώνα μ.Χ.
Οι ανασκαφές των τάφων στο Κάστρο του Μετζαμόρ ξεκίνησαν το 1965. Στην περιοχή είναι αξιοσημείωτο το αστεροσκοπείο, το οποίο αποτελείται από νεολιθικούς πέτρινους στύλους σε κυκλική διάταξη που χρονολογούνται από το 5.000 π.Χ.

«Δρακόπετρα» στο όρος Αρακάτζ

Μια αρμενο-γερμανο-ιταλική αρχαιολογική αποστολή ανακάλυψε μια δρακόπετρα από την Εποχή του Ορείχαλκου στην πόλη Τιρινκατάρ, σε υψόμετρο 3.000 μέτρων.
Οι δρακόπετρες είναι χαρακτηριστικά μενίρ που βρίσκονται σε μεγάλο αριθμό στην Αρμενία. Συνήθως είναι λαξευμένες σε μακρόστενα σχήματα που καταλήγουν σε κεφάλια ψαριών ή φιδιών. Αναπαριστούν εικόνες δράκων και αρχαίων μυστικιστικών πλασμάτων. Σύμφωνα με το «Lonely Planet», οι δρακόπετρες χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα ως σημάδια για να υποδείξουν σημεία με υπόγειες πηγές ύδατος.
Σύμφωνα με τον Αρσέν Ποποχιάν, αυτή η δρακόπετρα μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη της 3ης χιλιετίας π.Χ.. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν επίσης υπολείμματα σιταριού, κριθαριού και σταφυλιών κάτω από το λίθινο μνημείο. Τα βιολογικά αυτά υπολείμματα θα εξεταστούν και θα ραδιοχρονολογηθούν με τη μέθοδο του άνθρακα 14. Από προηγούμενες ανακαλύψεις στην περιοχή μπορούμε να πούμε ότι ήταν ένα πολύ γνωστό μεταλλουργικό κέντρο της Εποχής του Ορείχαλκου. Αρμένιοι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει στο σημείο των ανασκαφών ένα μπρούτζινο αγαλματίδιο σκύλου που ανάγεται στην ίδια χιλιετία. Σύμφωνα με τους ειδικούς, αυτή η ανακάλυψη μπορεί να μας δώσει στοιχεία για το πώς έμοιαζαν οι σκύλοι στην Αρμενία την εποχή εκείνη.

Ανασκαφή αρχαίων τάφων στο Καρασάμπ

Αρμένιοι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μία τοποθεσία μαζικών ενταφιασμών, με πάνω από 700 τάφους, που χρησιμοποιήθηκε από τη 2η χιλιετία π.Χ. μέχρι τον 7ο αιώνα μ.Χ. Η αρχική ανακάλυψη της τοποθεσίας έγινε το 1980, αλλά οι πολυάριθμοι τάφοι ανακαλύφθηκαν μόλις το 2009, ενώ οι πιο πρόσφατες ανασκαφές συνέχισαν να φέρνουν στην επιφάνεια ακόμα παλαιότερους τάφους. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ότι εδώ θάβονταν άνθρωποι για 1300 χρόνια.
Οι αρχαιολόγοι σκοπεύουν να τεκμηριώσουν τα ταφικά έθιμα των αρχαίων κατοίκων της περιοχής.
«Ο κύριος στόχος μας είναι να διερευνήσουμε το τελετουργικό της ταφής, το οποίο έχει υποστεί ελάχιστες μεταβολές ανά τους αιώνες. Η ανακάλυψη αυτή αναφέρεται σε μια εποχή χωρίς γραπτές πηγές και μαρτυρίες. Η ιεροτελεστία της ταφής μας δίνει μια αρκετά σαφή ένδειξη για τον τρόπο ζωής των ανθρώπων, τη δομή των αρχαίων κοινωνιών, τα δημογραφικά στοιχεία αλλά και τις θρησκευτικές αντιλήψεις», είπε η αρχαιολόγος Βαρτουχή Μελικιάν.

Η καταβολή του Αρτσάχ τοποθετείται στον 7ο αιώνα π.Χ.

Στη διάρκεια ανασκαφών στην περιοχή του Γκαρμίρ Πελούρ οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τέσσερα μπρούτζινα σκήπτρα αντιβασιλέων, πράγμα που αποδεικνύει ότι οι Αρμένιοι της Εποχής του Σιδήρου, είχαν τέσσερις έδρες αντιβασιλέων, τη μία από αυτές στο Αρτσάχ (Ναγκόρνο Καραμπάχ). Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ότι κατά την εποχή των Ουραρντού, η Αρμενία ήταν διαιρεμένη σε περιφέρειες και καθεμία διοικούταν από δικό της αντιβασιλέα. Μετά το θάνατο αυτού, το σκήπτρο του -το υψηλότερο σύμβολο δύναμης- οδηγούταν μαζί του στον τάφο.
«Αυτό που είναι πολύ σημαντικό είναι ότι τώρα αποδεικνύεται ότι τον 8ο με 7ο αιώνα π.Χ. το Αρτσάχ αποτελούσε μέρος του Ηνωμένου Βασιλείου του Βαν. Οι ανασκαφές αυτές έρχονται να διαψεύσουν κάθε ισχυρισμό ότι το Αρτσάχ δεν ανήκε ποτέ στην Αρμενία», είπε ο Αγκόπ Σιμονιάν, υποδιευθυντής του Κέντρου Ερευνών της Ιστορικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Τα ευρήματα αυτά ρίχνουν επίσης φως στην καταγωγή των Ουραρντού. «Οι Ουραρντού ήταν γηγενείς της Κοιλάδας του Αραράτ... Είμαι βαθιά πεπεισμένος ότι οι Ουραρντού ήταν ένα αρμενικό βασίλειο με πολυστρωματικό πληθυσμό και κυρίαρχο το αρμενικό στοιχείο», σημειώνει ο Σιμονιάν.
Στη διάρκεια της αρχαιολογικής αποστολής ανακαλύφθηκαν διάφορα ενδιαφέροντα αντικείμενα, όπως περιδέραια, βραχιόλια, μανικετόκουμπα, κουμπιά καθώς και ένα ολόκληρο οπλοστάσιο.

Κτήρια τελετουργιών βρέθηκαν σε αρχαία τοποθεσία ταφής

Για πρώτη φορά στην αρμενική ιστορία βρέθηκαν, κοντά σε αρχαίους τάφους, κτήρια όπου τελούνταν τελετουργίες, τα οποία χρονολογούνται στο πρώτο μισό της 3ης χιλιετίας π.Χ. Ο διευθυντής του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Αρμενίας Παβέλ Αβεντισιάν ανακοίνωσε ότι ανακάλυψαν, κοντά σε μια τοποθεσία ενταφιασμού, μία ημικυκλική κατασκευή που χρησιμοποιούταν πιθανότατα για τελετουργικούς σκοπούς.
Τάφοι της Εποχής του Ορείχαλκου έχουν ανακαλυφθεί και σε άλλα μέρη, όπως τη Γεωργία, τον Βόρειο Καύκασο, την Τουρκία και το Ιράν, αλλά είναι η πρώτη φορά που οι αρχαιολόγοι κατάφεραν να βρουν κτήρια τελετουργιών κοντά σε μνήματα. «Είναι ένα πολύ σοβαρό και σημαντικό φαινόμενο που χρήζει περαιτέρω μελέτης», πρόσθεσε ο Αβεντισιάν.

Αρχαιολογική τοποθεσία 2 εκατομμυρίων ετών βρέθηκε στην Αρμενία

Κατά τη διάρκεια μιας αρχαιολογικής αποστολής, τα μέλη της Ρωσικής Γεωγραφικής Κοινότητας «Zabaikalskaya Geo-archaeology» ανακάλυψαν ένα αρχαίο μνημείο κοντά στην πόλη Στεπαναβάν, το οποίο εκτιμάται να είναι 1,9 – 2,1 εκατομμυρίων ετών.
Βρέθηκαν λίθινα εργαλεία τεμαχισμού και λίθινες λόγχες, τα οποία είχαν κατασκευαστεί από πρωτόγονους συγγενείς του σημερινού ανθρώπου, πριν ακόμα τον Χόμο Σάπιενς. Παλαιότερες ανακαλύψεις παρόμοιων εργαλείων που είχαν χρονολογηθεί στην ίδια περίοδο είχαν γίνει στην Τανζανία της Αφρικής.

Νεολιθικός οικισμός ανασκάφτηκε στο Αγκνασέν

Στην κοιλάδα του Αραράτ στο Αγκνασέν της Αρμενίας οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν έναν οικισμό 8.000 ετών, δηλαδή των απαρχών του ανθρώπινου πολιτισμού, με βάση τα έως τώρα γνωστά επιστημονικά δεδομένα.
«Οτιδήποτε γνωστό πριν από αυτήν την περίοδο αναφέρεται κυρίως σε προσωρινή διαμονή ανθρώπων σε σπηλιές. Σε αυτήν την περίπτωση έχουμε να κάνουμε με έναν εγκατεστημένο οικισμό, που έκανε τις πρώτες προσπάθειες για κατασκευές και παραγωγή κεραμικών», λέει ο Ρουπέν Μπανταλιάν, επικεφαλής της αποστολής. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν εκεί πολλά ενδιαφέροντα αντικείμενα. Ανάμεσα σε σορούς ανθρώπων που είχαν θαφτεί σε εμβρυική στάση βρέθηκαν και περίτεχνα κοσμήματα, κεραμικά, ρούχα και εργαλεία, που μας επιτρέπουν να ρίξουμε μια ανεκτίμητη ματιά στις ζωές των ανθρώπων που πρωτοδημιουργούσαν τον πολιτισμό. «Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι άνθρωποι που κατοικούσαν σε εκείνον τον τόπο είχαν αναπτύξει την αντίληψη της καλαισθησίας. Στόλιζαν τους εαυτούς τους, τα ρούχα και τα εργαλεία τους. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι χρησιμοποιούσαν ψιμύθια», λέει ο Μπανταλιάν. Παλαιότερες αποστολές που είχαν λάβει χώρα μερικά χρόνια πριν είχαν ήδη φέρει στην επιφάνεια μνημεία από τον 7ο και 6ο αιώνα π.Χ..

 

 

www.peopleofar - Μετάφραση: Μίκυ Μοβσεσιάν

 

Πηγή: armenika.gr

Το μεγαλύτερο αρμενικό χειρόγραφο «Homiliarium of Mush» (Ομιλίες του Μους)

Το μεγαλύτερο αρχαίο χειρόγραφο βιβλίο είναι το Αρμενικό «Homiliarium of Mush», το οποίο φυλάσσεται στο Ινστιτούτο Αρχαίων Χειρογράφων Μαντεναταράν, στο Ερεβάν. Το χειρόγραφο ζυγίζει 32 κιλά χωρίς το εξώφυλλο. Πρόκειται για ένα αντίγραφο που ξαναγράφτηκε από τον Βαρντάν Καρνέτσι το 1200-1202 στη Μονή του Σουρπ Γκαραμπέτ του Μους.
Για την παραγωγή 607 σελίδων χρειάστηκε το δέρμα από 600 μοσχάρια.
Γνωρίζουμε ότι το 1204 ο ιδιοκτήτης του χειρογράφου σκοτώθηκε και το βιβλίο πέρασε στα χέρια των Σελτζούκων Τούρκων. Μετά από αυτό, κληρικοί της μονής επισκέφθηκαν πολυάριθμες αρμενικές πόλεις και χωριά και έκαναν έρανο για να συλλέξουν 4 χιλιάδες ασημένια νομίσματα, ποσό που τους είχε ζητηθεί για να τους επιστραφεί το χειρόγραφο. Ύστερα από πολλές προσπάθειες, το χειρόγραφο επέστρεψε στο μοναστήρι του Μους, όπου το φύλασσαν προσεκτικά σε κρύπτη για επτά αιώνες.
Κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας, το μοναστήρι του Σουρπ Γκαραμπέτ στο Μους καταστράφηκε ολοσχερώς. Ευτυχώς, δύο Αρμένιοι πρόλαβαν και πήραν το βιβλίο για να το σώσουν από τους Τούρκους. Ωστόσο, το μετέφεραν με τα χέρια τους, με αποτέλεσμα να εξαντληθούν και να το χωρίσουν στα δύο. Το ένα κομμάτι θάφτηκε σε μια εκκλησία στο Ερζερούμ, τυλιγμένο σε ένα πανί. Το άλλο κατάφεραν με πολύ κόπο να το μεταφέρουν στην Αγία Έδρα του Ετσμιατζίν.
Μετά από λίγο καιρό βρέθηκε και το θαμμένο κομμάτι από έναν πολωνό αξιωματικό του ρωσικού στρατού, ο οποίος το παρέδωσε στο Ετσμιατζίν.

 

Βικέν Αβεντισιάν - Art A Tsolum

 

Πηγή: armenika.gr

Αλεξάντερ Χαντισιάν, ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της αρμενικής ρεαλπολιτίκ

Είναι ένας από τους κύριους πρωταγωνιστές των γεγονότων που συγκλόνισαν ολόκληρο τον αρμενικό λαό από το 1917 μέχρι το 1923. Διετέλεσε δήμαρχος της Τιφλίδας από το 1909 μέχρι το 1917, υπουργός Υγείας και Εσωτερικών στην πρώτη κυβέρνηση και αργότερα πρωθυπουργός και υπουργός Εξωτερικών της ανεξάρτητης Αρμενίας στο διάστημα 1918-1920. Συμμετείχε ενεργά σε όλα τα πολιτικά τεκταινόμενα εκείνης της κρίσιμης περιόδου της νεότερης αρμενικής ιστορίας.
Το 1930, δέκα χρόνια μετά από την απομάκρυνσή του από τη δημόσια ζωή, ο Αλεξάντερ Χαντισιάν έγραψε τα πολύτιμα απομνημονεύματά του στο γνωστό βιβλίο «Δημιουργία και ανάπτυξη της Δημοκρατίας της Αρμενίας». Στηριζόμενος στο έργο-παρακαταθήκη του, ένας «δημοσιογράφος» του απέσπασε αυτήν την αδημοσίευτη «συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης»...

 

Μετά την πρωθυπουργία σας δεν σταματήσατε το δημόσιο έργο σας. Προς το τέλος της ανεξάρτητης δημοκρατίας της Αρμενίας και πριν από την σοβιετοποίησή της, από τον Ιούνιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1920, κάνατε μια σημαντική περιοδεία στις αρμενικές κοινότητες σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και την Αίγυπτο. Ποιος ήταν ο σκοπός της αποστολής σας;
Ήταν άμεση η ανάγκη να ορθοποδήσει η οικονομία και η παραγωγικότητα της χώρας και να ενισχυθεί η χρηματική κυκλοφορία. Γι’ αυτό πρότεινα στην κυβέρνηση -μετά από διαβουλεύσεις με τραπεζίτες και οικονομολόγους- να δανειστούμε 20 εκατομμύρια δολάρια για 10 χρόνια με επιτόκιο 6%. Ήταν το λεγόμενο «δάνειο για την ανεξαρτησία της Αρμενίας», που συνήφθη στις αρμενικές κοινότητες της διασποράς.

Πού ακριβώς βρεθήκατε; Τι είδους συναντήσεις είχατε;
Ως ειδικός πληρεξούσιος της κυβέρνησης της Αρμενίας, σε όποια αρμενική κοινότητα και αν βρέθηκα, συνάντησα την τοπική αστική τάξη και τους επιχειρηματίες, ενημέρωσα το κοινό και είδα εκπροσώπους του Τύπου και πολιτικών και επιστημονικών οργανώσεων. Ξεκίνησα, φυσικά, από την Τιφλίδα, κέντρο των Αρμενίων της Γεωργίας. Εκείνη την περίοδο, λόγω πολιτικών και οικονομικών πιέσεων εις βάρος του αρμενικού πληθυσμού, οι επιχειρηματίες μας εκεί έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον για παραγωγικές επενδύσεις στην Αρμενία. Λάβαμε ενθαρρυντικά μηνύματα και από τις άλλες αρμενικές περιοχές της Γεωργίας. Ο ίδιος ενθουσιασμός επικράτησε και στον δεύτερο σταθμό της περιοδείας, στο Βατούμ. Η τοπική «επιτροπή γυναικών» μου πρότεινε τη δημιουργία του «ταμείου χρυσού» για την Αρμενία. Και το ξεκίνησαν επιτόπου, βάζοντας στο τραπέζι ρολόγια, δαχτυλίδια, χρυσές αλυσίδες, βραχιόλια και άλλα. Και σε άλλες πόλεις όπου βρέθηκα, στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, το Κάιρο, την Αλεξάνδρεια, τη Σόφια και το Βουκουρέστι, επαναλήφθηκε το ίδιο σκηνικό. Παντού άφησα τα τιμαλφή στους προέδρους των τοπικών επιτροπών. Αργότερα, όταν λόγω της σοβιετοποίησης της Αρμενίας το ταμείο δεν πραγματοποιήθηκε, το «ταμείο χρυσού» μετατράπηκε σε ποσά που –σύμφωνα με τις οδηγίες της αντιπροσωπείας της Αρμενίας στο Παρίσι- δόθηκαν για τη φροντίδα των ορφανών και των προσφύγων.

Ως προς τον δανεισμό πώς ήταν η συμμετοχή του κόσμου;
Πρέπει να πω ότι και στην Κωνσταντινούπολη και στην Αίγυπτο και όπου αλλού βρέθηκα, τα εκατομμύρια που μαζεύτηκαν ήρθαν από τον λαό, από τους μη έχοντες, και όχι από τους πλούσιους. Αυτοί υπέγραφαν ποσά δυσανάλογα με τις δυνατότητές τους. Οι Αρμένιοι της Πόλης υπέγραψαν πάνω από 2 εκατομμύρια φράγκα. Αυτά τα ποσά επιστράφηκαν αργότερα στους δανειστές μέχρι το τελευταίο σεντ.

Πώς αισθανθήκατε, όταν ξαναβρεθήκατε στην Πόλη εκείνη την περίοδο;
Καθώς το καράβι πλησίαζε στην Πόλη ήμουν βαθιά συγκινημένος… Έφτασα στις 10 Ιουλίου του 1920. Στην προβλήτα με υποδέχθηκε το πλήθος με τρίχρωμες αρμένικες σημαίες, μαντίλια και καπέλα στον αέρα... Είχα βρεθεί εκεί τον Ιούνιο του 1918, μέσα στον πόλεμο, καθώς και τον Οκτώβριο του ιδίου έτους, στις μέρες της ανακωχής. Μέσα σε δυο χρόνια οι συνθήκες είχαν αλλάξει εντελώς. Ήταν για μας η εποχή των μεγάλων προσδοκιών και ελπίδων για ένα λαμπρό μέλλον…

Είχατε και φορτωμένο πρόγραμμα…
Έμεινα μια εβδομάδα. Ήταν τόσο έντονη η δημόσια παρουσία μου, που κυριολεκτικά έμεινα άφωνος από τις τόσες ομιλίες σε θέατρα, εκκλησίες, συνέδρια, στους δρόμους και στις δεξιώσεις. Ο κόσμος ήθελε να μάθει τα νέα από την Αρμενία. Ο ενθουσιασμός ήταν φανερός παντού, και γι’ αυτό το λόγο η πρωτοβουλία του δανεισμού βρήκε μεγάλη ανταπόκριση.

Η επίσκεψή σας στην Πόλη είχε και πολιτικό ενδιαφέρον…
Ναι, είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με τους εκπροσώπους των «συμμαχικών» χωρών στην Πόλη. Όλοι με διαβεβαίωναν για την ταύτιση των δικών τους και των δικών μας συμφερόντων... Ιδιαίτερη αίσθηση μου προκάλεσε, όμως, η συνάντηση με τον αμερικανό αντιναύαρχο Μπρίστολ.
Σε αντίθεση με την επικρατούσα γνώμη για τη στάση και τις υποσχέσεις του Προέδρου Ουίλσον των ΗΠΑ σε σχέση με την Αρμενία, ο Μπρίστολ ήταν αρνητικός. Πρώτα του ζήτησα να μεταφέρει την ευγνωμοσύνη μας για τη σημαντική ανθρωπιστική βοήθεια προς τον αρμενικό λαό. Αλλά όταν του είπα για τις προσδοκίες μας για πολιτική υποστήριξη, μου είπε: «ο Ουίλσον δεν εκφράζει καθόλου τη γνώμη του λαού του. Αυτά που λέει δεν ανταποκρίνονται στα συμφέροντα και στην άποψη των Αμερικανών. Δεν πρέπει να έχετε αυταπάτες». Μετά από πολύ μικρό διάστημα, τα λόγια του επιβεβαιώθηκαν…

Και τι σας πρότεινε να κάνετε;
Να προσεγγίσουμε την Τουρκία και να ελαχιστοποιήσουμε τις απαιτήσεις μας. Γι’ αυτό ακριβώς είχε βγει στην Πόλη η φήμη του ως «εχθρού» των Αρμενίων.

Ποια ήταν τότε η στάση των Τούρκων αξιωματικών σε σχέση με τις αρμενικές διεκδικήσεις;
Πρέπει να πω ότι εκείνη την περίοδο οι Τούρκοι φαίνονταν να είναι σε κατάθλιψη και το ζήτημά μας σε καλό δρόμο στην πανίσχυρη διάσκεψη του Παρισιού. Επικρατούσε η άποψη ότι δεν έχουμε τίποτα να συζητήσουμε με τους Τούρκους. Παρ’ όλα αυτά, ήθελα να ξέρω ποια ήταν η γνώμη τους για τις αρμενικές διεκδικήσεις και δέχτηκα να συνομιλήσω –μυστικά και σε ουδέτερο έδαφος- με τον τότε υπουργό Εσωτερικών Ρεσάτ πασά. Βρεθήκαμε δυο φορές, και κάθε φορά επί δύο ώρες. Του εξήγησα ότι θα ήταν καλό να συμφωνήσουμε για τα σύνορα της Ενωμένης Αρμενίας, μέσα στα οποία έπρεπε να μπει σημαντικό μέρος των έξι αρμενικών βιλαετιών καθώς και ένα λιμάνι, για να λύσουμε την αιώνια διαφωνία μας. Στην πρώτη συνάντηση ο Ρεσάτ περισσότερο άκουγε. Στη δεύτερη –πιθανόν μετά από διαβουλεύσεις με τους φίλους του- ήταν πιο εκφραστικός. Ζωγράφισε σε ένα χαρτί τα πιθανά σύνορα της Αρμενίας, βάζοντας μέσα όλη τη Ρωσική Αρμενία, τις κοιλάδες του Αλασκέρτ και του Πασέν, φτάνοντας ως το λιμάνι της Ρίζε (Ριζούντα). Έτσι, το Βαν, το Μους, το Ερζερούμ και η Τραπεζούντα θα περνούσαν στην Τουρκία.

Και πού καταλήξατε;
Εγώ δεν είχα εξουσιοδότηση για να κλείσω συμφωνία μαζί του. Εκείνος έλεγε ότι οι συνομιλίες μας θα έπρεπε να συνεχιστούν στο Παρίσι, όπου βρίσκονταν οι εκπρόσωποι της Τουρκίας καλεσμένοι στη διάσκεψη για την ειρήνη. Όταν ετοιμαζόμουν να φύγω από την Πόλη για να συνεχίσω την περιοδεία μου, έλαβα τηλεγράφημα από την αντιπροσωπεία μας στο Παρίσι που ζητούσε την παρουσία μου εκεί.

Πώς ήταν η εμπειρία σας στο Παρίσι;
Έδωσα δυο ενημερωτικές διαλέξεις όπου μαζεύτηκε μεγάλο πλήθος. Ήταν παρόντες οι πρόεδροι –Μπογός Νουμπάρ και Αβεντίς Αχαρονιάν- και μέλη των δυο αντιπροσωπειών μας. Συμμετείχα και στο ενωμένο συνέδριο, όπου αποφασίσαμε τις οριστικές μας διεκδικήσεις σε σχέση με τα σύνορα, που θα στέλναμε στον Πρόεδρο Ουίλσον των ΗΠΑ. Από εκεί πέρασα στο Λονδίνο και στο Μάντσεστερ, όπου δημιουργήσαμε επιτροπές για το δανεισμό.

Πώς μάθατε για τη Συνθήκη των Σεβρών;
Μετά τη Βενετία, όπου επισκέφτηκα τους Μχιταριάν και το σχολείο Ραφαελιάν, έφτασα στο λιμάνι του Μπάρι για να περάσω στην Αίγυπτο. Στις 11 Αυγούστου, περιμένοντας να επιβιβαστώ, ο Αχαρονιάν μου τηλεγράφησε και με ενημέρωσε ότι μια μέρα πριν υπογράφηκε η Συνθήκη των Σεβρών. Έτσι, ο Πρόεδρος Ουίλσον ανέλαβε να αποφασίσει για τα σύνορά μας με την Τουρκία.
Επιτέλους, η Αρμενία έμπαινε στους υπογράφοντες μιας διεθνούς συνθήκης ως ανεξάρτητο κράτος! Απερίγραπτη ήταν η ικανοποίηση όλων των Αρμενίων. Οι εφημερίδες είχαν αναφορές στο θέμα. Ευχές, πανηγυρισμοί, επίσημες συνεδριάσεις παντού…

Από την Αίγυπτο περάσατε στην Ελλάδα…
Προς το τέλος Αυγούστου έφτασα στον Πειραιά. Στην Αθήνα υπήρχε τότε μια πολύ μικρή αρμενική κοινότητα. Αλλά στην Ελλάδα είχαμε μεγάλα πολιτικά συμφέροντα και σχέσεις. Πρωθυπουργός ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος –ένας πολιτικός με διεθνές κύρος- και υπουργός Εξωτερικών ο επιστήμονας και στενός συνεργάτης του Νικόλαος Πολίτης. Ο Βενιζέλος επέστρεφε εκείνες τις μέρες στην Αθήνα από το Παρίσι, όπου υπέγραψε τη Συνθήκη των Σεβρών. Η συνθήκη αυτή, που ικανοποιούσε απόλυτα τους Αρμενίους, πραγματοποιούσε ταυτόχρονα και τις πολιτικές επιθυμίες της Ελλάδας. Της έδινε τη Σμύρνη, τα μέρη κοντά στην Πόλη και τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο.

Συναντήσατε τον Βενιζέλο;
Πρώτα είδα τον Πολίτη και τον Πρόεδρο της Βουλής. Την επομένη είδα την Αθήνα στολισμένη με λουλούδια και σημαίες. Η πόλη ετοίμαζε μεγάλη υποδοχή στον Βενιζέλο, παρ’ όλο που τρεις μήνες μετά έχασε τις εκλογές και αναγκάστηκε να φύγει. Όταν τον επισκέφτηκα, με υποδέχθηκε πολύ θερμά. Είχε το χέρι του δεμένο λόγω της απόπειρας εναντίον του στο Παρίσι. Μιλήσαμε για τα γενικά συμφέροντα της Ελλάδας και της Αρμενίας και για τις μελλοντικές μας σχέσεις. Υποσχέθηκε να στείλει άμεσα πρεσβευτή στην Αρμενία, κάτι που έκανε. Διορίστηκε ο Παππάς, που όμως δεν μπόρεσε να αναλάβει την αποστολή του λόγω της σοβιετοποίησης της Αρμενίας.

Και με την κοινότητα;
Επικεφαλής της ήταν τότε ο Κλετζιάν, ο οποίος αργότερα ασχολήθηκε πολύ με το θέμα των Αρμενίων προσφύγων. Η κοινότητα με τίμησε με μια δεξίωση, οργανώσαμε επιτροπή δανεισμού και παράρτημα στη Θεσσαλονίκη για τη νέα Ελλάδα.

Από εκεί πήγατε στη Σμύρνη;
Έμεινα στην Αθήνα μια εβδομάδα και μετά πήγα στη Σμύρνη, που τότε ήταν περιοχή της Ελλάδας υπό τη διοίκηση του Ύπατου Αρμοστή Στεργιάδη. Και στη Σμύρνη ο ενθουσιασμός των Αρμενίων ήταν απερίγραπτος, και για ακόμη μια φορά μεγάλη η συμμετοχή του κόσμου στο «ταμείο χρυσού». Αργότερα -και εδώ- τα ποσά πήγαν για τη φροντίδα των ορφανών. Στη Σμύρνη με ρώτησαν ιδιαίτερα τι ειδικότητες χρειαζόταν η Αρμενία. Μετά από λίγο πολλοί ήταν αυτοί που πήγαν στην πατρίδα, αλλά επέστρεψαν, όταν εμφανίστηκαν οι μπολσεβίκοι. Ο στρατηγός Παρασκευόπουλος -αρχιστράτηγος του ελληνικού στρατού- μου παρέδωσε 50 μετάλλια για τους Αρμένιους αξιωματικούς. Το πρώτο αποδόθηκε στον επικεφαλής του Γερεβάν. Ο Ύπατος Αρμοστής Στεργιάδης μου ζήτησε να επισκεφτώ την πόλη, τα ιδρύματα, το νοσοκομείο, τα ορφανοτροφεία, και να του μεταφέρω τις εντυπώσεις μου. Τηλεγράφησα και στον Βενιζέλο στην Αθήνα, για να του εκφράσω τις θετικές μου εντυπώσεις. Από τα αρμενικά ιδρύματα είδα το υπέροχο ορφανοτροφείο με χίλια ορφανά, που τραγούδησαν εξαίσια, έκαναν γυμναστικές επιδείξεις, απήγγειλαν ποιήματα και μου άφησαν την καλύτερη εντύπωση. Άφησα τη Σμύρνη, με την πεποίθηση ότι όλη η κοινότητα εκεί ζει με την αγάπη για την ανεξάρτητη Αρμενία…

Πώς συνεχίσατε την περιοδεία σας;
Το πρόγραμμά μου ήταν να πάω στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία, και μετά στην Ινδία και τις ΗΠΑ, όπου ο πρεσβευτής μας, Γκάρο Παστερματζιάν, μου ζήτησε να παρευρεθώ προσωπικά για την επιτυχία του δανεισμού. Έτσι, θα επέστρεφα στο Γερεβάν στις αρχές του 1921. Επισκέφτηκα τη Φιλιππούπολη, τη Σόφια, το Βουκουρέστι και την Κωστάντζα. Το σκηνικό ήταν ίδιο με τα προηγούμενα. Στη Ρουμανία η κοινότητα ήταν μικρή αλλά ευημερούσα. Υπήρχαν περίπου 10 με 12 χιλιάδες Αρμένιοι που έγιναν Ρουμάνοι, όπως με διαβεβαίωσαν για την καταγωγή τους ο υπουργός Εργασίας και ένας γερουσιαστής. Πιστεύω ότι, υπό άλλες συνθήκες στην Αρμενία, πολλοί Αρμένιοι που είχαν ξεχάσει τις ρίζες τους στην Πολωνία, στη Ρουμανία και στην Ουγγαρία θα επέστρεφαν... Στο Βουκουρέστι συνάντησα τον πρωθυπουργό Σβερέσκου, ο οποίος μου είπε: «Το θέμα είναι ποιοι είναι οι γείτονές σας. Το μέλλον σας εξαρτάται από αυτό. Το σημαντικό δεν είναι τα σύνορά σας να επεκτείνονται πολύ, αλλά το να έχετε καλούς γείτονες…»

Τα γεγονότα που ακολούθησαν τον επιβεβαίωσαν και άλλαξαν και το πρόγραμμά σας…
Αρχές Οκτωβρίου από τα Βαλκάνια πέρασα στην Κωνσταντινούπολη, όταν έμαθα ότι οι Τούρκοι ξεκίνησαν επιθέσεις στα σύνορα με την Αρμενία. Έμαθα, επίσης, ότι ο μικρότερός μου αδελφός, ο Λεβόν, που δούλευε ως μηχανικός στο Καρς, τραυματίστηκε και αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους. Ότι στην Αρμενία δεν υπάρχει βενζίνη και ότι τα τρένα δεν λειτουργούν… Σε τηλεγράφημα που έλαβα από την κυβέρνηση, ο Οχαντσανιάν μου ζητούσε απεγνωσμένα να βρω μαζούτ για τον σιδηρόδρομο, κάτι που εξασφάλισα αγοράζοντάς το από τους Άγγλους… Συνάντησα και τον αμερικανό ναύαρχο Μπρίστολ, ο οποίος ήξερε ήδη για τις επιθέσεις των Τούρκων. Όταν του ζήτησα να μεσολαβήσει μεταξύ Αρμενίας και Τουρκίας, μου υπενθύμισε τη συζήτηση που είχαμε για την Τουρκία το καλοκαίρι και πρόσθεσε: «Τώρα πια είναι αργά…»

Επιστρέψατε στην Αρμενία;
Μου τηλεγράφησαν από την κυβέρνησή μας ότι οι Τούρκοι συνεχίζουν την προέλασή τους. «Η παρουσία σας στο Γερεβάν είναι αναγκαία. Επιστρέψτε», έλεγε το μήνυμα. Κατάλαβα ότι η κατάσταση ήταν πολύ σοβαρή. Όταν έφτασα στην Τιφλίδα, έμαθα ότι εκεί βρισκόταν ο υπουργός Τερ-Μινασιάν για διαβουλεύσεις με τη γεωργιανή κυβέρνηση και τους Άγγλους. Τον συνάντησα και έμαθα ότι οι Τούρκοι είχαν την απαίτηση να παραιτηθούμε από τη Συνθήκη των Σεβρών και να μείνει η Αρμενία με τις εννέα χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η κυβέρνηση είχε αρνηθεί, και εκεί είχαν ξεκινήσει οι Τούρκοι την επίθεση. Ο κίνδυνος ερχόταν και από τον βορρά με την απειλή των μπολσεβίκων, γι’ αυτό ο Τερ-Μινασιάν προσπαθούσε να κερδίσει την υποστήριξη της Γεωργίας.

Πώς βρήκατε την πατρίδα;
Μέσα σε τέτοιες συνθήκες τελείωσε η αποστολή μου για το δανεισμό. Άλλες αποστολές με περίμεναν. Επέστρεψα στο Γερεβάν μαζί με τον Τερ-Μινασιάν. Είχα λείψει τέσσερις μήνες από την πατρίδα και την ξαναβρήκα σε κατάσταση πολέμου. Ήταν οι τέσσερις μήνες κατά τους οποίους η Αρμενία έφτασε στο αποκορύφωμα της δύναμης και του εδαφικού της.

Ας πάμε λίγο πίσω στον χρόνο. Πώς θα εξηγούσατε το πολιτικό και ιδεολογικό υπόβαθρο της Τουρκίας;
Ήδη από τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1918, στις συνομιλίες στο Βατούμ είχα την ευκαιρία να ακούσω κατευθείαν από τους ηγέτες τους το μίσος εναντίον των Αρμενίων -που στέκονταν εμπόδιο στις βλέψεις τους προς ανατολάς- και να διακρίνω την άβυσσο μεταξύ των λαών μας. Ο υπουργός Ναυτικού Τζεμάλ πασά διαβεβαίωσε τότε ότι «η σύγκρουση των Τούρκων και των Αρμενίων είναι παλιά και οι Αρμένιοι δεν κάνουν βήμα για συμφιλίωση. Αυτό θα είναι αιτία για νέα δυστυχία τους». Τις ίδιες μέρες, ο Μπεχαεντίν Σακίρ μου έλεγε: «Οι Αρμένιοι στέκονται στο δρόμο που οδηγεί προς το ιερό όραμά μας, τον πανισλαμισμό και τον παντουρκισμό, και η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Είμαστε υποχρεωμένοι να εξοντώσουμε αυτό το εμπόδιο. Και, επιπλέον, εσείς είστε πάντα με τους Ρώσους, και αυτοί είναι ιστορικοί εχθροί μας». Εγώ, βέβαια, απάντησα αυτό που ήταν απαραίτητο, αλλά ήταν ξεκάθαρο ότι μιλούσαμε διαφορετικές γλώσσες.
Λίγες μέρες αργότερα ο Ενβέρ πασά μας έστειλε επίσημη πρόταση για στρατιωτική συμφωνία. Δεν ξέρω εάν κάναμε σωστά ή όχι, αλλά, όπως το 1914, αρνηθήκαμε την πρόταση… Ακολούθησαν οι ιστορικές μάχες και νίκες μας στο Σαρνταραμπάτ και στο Γαρακιλισέ –τα Δαρδανέλλια των Αρμενίων, όπως μου ομολόγησε ο Βεχίπ πασά- και η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Αρμενίας στις 28 Μαΐου 1918.

Η κατάσταση ήταν πολύ ρευστή λόγω και του τελεσίγραφου των Τούρκων…
Ναι, η διορία έληγε στις 29 Μαΐου και έπρεπε να ξαναπάμε στο Βατούμ. Η τριμελής αντιπροσωπεία μας –ο Κατσαζνουνί, ο Μπαμπατζανιάν και εγώ- λάβαμε «carte blanche» για να υπογράψουμε την πρώτη διεθνή συνθήκη με τους Τούρκους. Όταν ξεκινήσαμε τις συνεδριάσεις για τα σύνορα, ο Βεχίπ πασά εξέφρασε αυτό που ο αρμενικός λαός πρέπει να έχει –σήμερα και αύριο- στο νου του σε σχέση με τις βλέψεις της Τουρκίας. Με έντονο τρόπο μας είπε: «Βλέπετε ότι η μοίρα σπρώχνει την Τουρκία από τη δύση προς την ανατολή. Απομακρυνθήκαμε από τα Βαλκάνια και από την Αφρική, αλλά πρέπει να απλωθούμε προς ανατολάς. Εκεί είναι το αίμα μας, το θρήσκευμα και η γλώσσα μας. Τα αδέλφια μας βρίσκονται στο Μπακού, στο Νταγκεστάν και στο Τουρκεστάν. Πρέπει να έχουμε πρόσβαση προς τα εκεί. Κι εσείς βρίσκεστε πάνω στο δρόμο μας. Απαιτώντας το Βαν, κλείνετε το δρόμο μας προς την Περσία. Απαιτώντας το Ναχιτσεβάν και το Ζανκεζούρ, στέκεστε εμπόδιο στο να κατεβούμε στην κοιλάδα του Κούρα και να φτάσουμε στο Μπακού. Το Καρς και το Αχαλκαλάκ κλείνουν το δρόμο μας προς το Καντσάγκ. Πρέπει να κάνετε πέρα και να ανοίξετε τον δρόμο μας. Να πού είναι η σημαντική μας διαφωνία. Και εσείς μπορείτε να μείνετε κάπου ενδιάμεσα, δηλαδή γύρω από το Νορ-Μπαγιαζίντ και το Ετσμιατζίν»…
Ποια ήταν η απάντησή σας;
Ότι τα εδάφη που θέλουν να μας αφήσουν είναι υπερβολικά μικρά για να ικανοποιήσουν στο ελάχιστο τον αρμενικό λαό, ότι το αρμενικό ζήτημα είναι διεθνές θέμα και δεν μπορεί να λυθεί με αυτόν τον τρόπο και ότι τα σύνορα της Αρμενίας, όπως θέλουν να τα διαμορφώσουν, θα είναι πηγή για αιώνια εχθρότητα μεταξύ Αρμενίων και Τούρκων.

Ποια ήταν η στάση τους σε σχέση με την αναγνώριση του αρμενικού κράτους;
Oι Τούρκοι φοβόντουσαν τη διεθνή διάσκεψη και για αυτό προσπαθούσαν να δώσουν τη δική τους λύση, αναγνωρίζοντας την ύπαρξη ανεξάρτητου αρμενικού κράτους στον Καύκασο. Και σε σχέση με το εδαφικό, μας έλεγαν: «Όλα τα κράτη ξεκίνησαν με λίγα και αναπτύχθηκαν σταδιακά… Κοιτάξτε την Ελλάδα… Και το Βέλγιο έχει έξι εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε 30 χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα…». Αργότερα έμαθα ότι ενώ εμείς ήμασταν σε διαβουλεύσεις στο Βατούμ, στην Πόλη οι Νεότουρκοι είχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους ως προς το κατά πόσο έπρεπε να αποδεχτούν την ύπαρξη αρμενικού κράτους. Ο Ενβέρ πασά υποστήριζε ότι οι Αρμένιοι έπρεπε να εξοντωθούν στον Καύκασο, όπως έγινε στην Τουρκία. «Μια μικρή Αρμενία στον Καύκασο θα είναι μια μόνιμη απειλή στα σύνορά μας», έλεγε. Αντιθέτως, ο Ταλαάτ πασά έλεγε ότι ήταν αδύνατο να εξοντώσουν τα περίπου δυο εκατομμύρια Αρμενίους που είχαν μείνει ζωντανοί. Και ότι «εκατό χιλιάδες Αρμένιοι να μείνουν στον κόσμο, δεν πρόκειται να μας αφήσουν ήσυχους ποτέ. Δημιουργώντας μια μικρή Αρμενία θα λύσουμε το αρμενικό ζήτημα και έτσι θα παρουσιαστούμε στη διεθνή διάσκεψη». Ο ίδιος ο Ταλαάτ μου τα διηγήθηκε αυτά το φθινόπωρο του 1918 στην Πόλη. Αργότερα, στην ειρηνευτική διάσκεψη της Λοζάνης, ο Ισμέτ πασά επανέλαβε πάνω από είκοσι φορές ότι το αρμενικό ζήτημα λύθηκε με τη δημιουργία της αρμενικής δημοκρατίας… Το σημαντικό για αυτούς ήταν ότι δεν έδωσαν σπιθαμή «τουρκικής» γης…

Για την γενοκτονία τι σας έλεγε ο Ταλαάτ;
Τον Ιούνιο του 1918, στις συνομιλίες στην Πόλη, το πρώτο που προσπάθησε να κάνει ήταν να βγάλει από πάνω του όποια ευθύνη για το θέμα και να τη φορτώσει στους στρατιωτικούς, στους Κούρδους και στις τοπικές αρχές. Και επανέλαβε τα περί «προδοσίας» των Αρμενίων υπηκόων της Τουρκίας στη διάρκεια του πολέμου. Οι συναντήσεις αυτές ήταν βασανιστήριο για εμάς. Η απάντηση του Αχαρονιάν ήταν καταπέλτης… Όμως έπρεπε να μιλήσουμε για τα επείγοντα θέματα του παρόντος… Ο Ταλαάτ δεν άφηνε καλή εντύπωση στους συνομιλητές του, ούτε με την παρουσία του ούτε με τη φωνή του, στην οποία διέκρινες μια υποκριτική φιλία. Κοιτώντας, όμως, τον Ενβέρ ήταν δύσκολο να πιστέψεις ότι αυτός ο άνθρωπος ήταν ικανός να στείλει στον θάνατο εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους… Έτσι προσπαθούσαν να ξεγελάσουν τους Ευρωπαίους…

Δύσκολο να ψυχολογήσει κανείς τους Τούρκους…
Σε όλες τις συνομιλίες μάς τόνιζαν ότι είναι αναγκαία η συμφιλίωση και ότι για τη διένεξη των Αρμενίων και των Τούρκων ευθύνονταν η Αγγλία και η Ρωσία, που ψάρευαν σε θολά νερά… Για να καταλάβει κανείς την ψυχολογία τους, αρκεί να δει το φιρμάνι του Βεχίπ πασά μετά από τη συνθήκη του Βατούμ στις 4 Ιουνίου 1918. «Για την αποκατάσταση της λειτουργίας του σιδηροδρόμου μεταξύ του Καντσάγκ και του Γερεβάν θα κυκλοφορούν ειδικά τρένα με Τούρκους αξιωματικούς. Αυτοί θα έχουν μαζί τους το φιρμάνι για να το διαβάζουν στον τουρκικό πληθυσμό, δηλώνοντάς τους ότι έχουμε ειρήνη και ότι απαγορεύεται στο εξής να σκοτώνουν Αρμενίους…». Εννοείται ότι πριν ήταν επιτρεπτό να το κάνουν…

Ποια ήταν η κατάσταση στην Αρμενία μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας και τη δημιουργία πρώτης κυβέρνησης υπό τον Κατσαζνουνί; Αναλάβατε και εσείς υπουργός Δημόσιας Υγείας και μετά Εσωτερικών…
Είχαμε τρεις άμεσες προτεραιότητες: την προετοιμασία για την ειρηνευτική διάσκεψη στο Παρίσι, την εξεύρεση λύσης για τις διαφορές μας με τη Γεωργία και την καταπολέμηση της πείνας και του τύφου. Η επιδημία ήταν τρομερή και απειλούσε την ύπαρξη του λαού μας. Η κατάσταση ήταν αφόρητη. Χειμώνας, χιόνι, λάσπη στους δρόμους, πλήθος πεινασμένων στις πλατείες, πρόσφυγες που είχαν διπλασιάσει τον αριθμό των κατοίκων της Αρμενίας και που άφηναν καθημερινά την τελευταία τους πνοή στην ύπαιθρο κατά εκατοντάδες. Έλλειψη τροφίμων, δρόμοι κλειστοί και εμπόδια για την τροφοδοσία του λαού. Και σε απόσταση επτά χιλιομέτρων ο τουρκικός στρατός. Δουλεύαμε κυριολεκτικά νυχθημερόν. Από την επιδημία του τύφου αρρώστησαν και πέθαναν ο υπουργός Εσωτερικών Αράμ και δυο κρατικοί λειτουργοί. Κανείς δεν μπορεί να πει με ακρίβεια πόσα άτομα πέθαναν στην Αρμενία από την πείνα και τον τύφο το φθινόπωρο και τον χειμώνα του 1918 και του 1919. Πάντως δεν ήταν λιγότεροι από 150.000... Είχαμε και γύρω στις 20.000 ορφανά σε κρατικά και αμερικανικά ορφανοτροφεία…

Παρ’ όλα αυτά, και στη διάρκεια της πρωθυπουργίας σας βάλατε τα θεμέλια του οργανωμένου κράτους…
Σήμερα, δέκα χρόνια μετά την απομάκρυνσή μου από τα κυβερνητικά καθήκοντα, μπορώ να πω ότι το έργο μας συνεχίζεται με άλλες μεθόδους και αρχές.
Παράδειγμα, το σημερινό πανεπιστήμιο είναι αυτό που δημιουργήσαμε στο Αλεξανδραπόλ και μεταφέραμε στο Γερεβάν. Το ίδιο ισχύει για τις υποδομές και την υγεία. Όχι, όμως, σε ό,τι αφορά τη δικαιοσύνη, την ελευθεροτυπία, τα πολιτικά κόμματα και τις αγροτικές και αστικές επιχειρήσεις που είχαν ξεκινήσει επί των ημερών μας. Όλα αυτά ακυρώθηκαν.

Επί των ημερών σας, το σημαντικότερο απ’ όλα ήταν η ανακήρυξη της ενωμένης Αρμενίας…
Το Γερεβάν είχε μετατραπεί σε πολιτικό κέντρο για όλους τους Αρμένιους και έπρεπε να ενώσει γύρω του όλα τα εδάφη και όλον τον αρμενικό πληθυσμό, χωρίς διαχωρισμούς. Και έτσι, τον Φεβρουάριο του 1919, οι δυτικοαρμένιοι αποφάσισαν να ενωθούν με την Αρμενία του Καυκάσου. Η επίσημη τελετή και ανακήρυξη της ενωμένης Αρμενίας έγινε στις 28 Μαΐου του ιδίου έτους, με στρατιωτικές παρελάσεις και πανηγυρισμούς στους δρόμους της πρωτεύουσας. Ακολούθησε η ενσωμάτωση στο κοινοβούλιο δώδεκα βουλευτών που θα εκπροσωπούσαν τη δυτική Αρμενία.

Τι εντολές δώσατε στην αντιπροσωπεία σας για την ειρηνευτική διάσκεψη στο Παρίσι;
Να απαιτήσουμε τα τουρκοκρατούμενα εδάφη μας και να διασφαλίσουμε πρόσβαση στη θάλασσα, χωρίς να καθορίσουμε το μέρος. Και να συνεργαστούμε με την εθνική αντιπροσωπεία του Μπογός Νουμπάρ πασά. Για την Κιλικία δεν υπήρχε κουβέντα.
Ο Κατσαζνουνί και ο Ρουπέν Τερ Μινασιάν ήταν οι πιο μετριοπαθείς σε σχέση με τις εδαφικές μας απαιτήσεις. Οι περισσότεροι δεν ήθελαν καν να ακούσουν για «παραχωρήσεις». Και, δυστυχώς, -παρ’ όλο που ήταν σωστό και αναγκαίο να ενώσουμε τα δυο κομμάτια της Αρμενίας- ως λαός κάναμε μεγάλο λάθος σε σχέση με τα σύνορα, καθώς είχαμε μεγάλες απαιτήσεις και δεν υπολογίσαμε τις δυνάμεις μας και τις διεθνείς συγκυρίες. Απαιτώντας μέχρι την Κιλικία, κάναμε αδύνατη όποια συμφωνία όχι μόνο με τους Τούρκους – τότε που ήταν αδύναμοι- αλλά και με τις εμπλεκόμενες μεγάλες δυνάμεις. Σε σχέση με τα απαιτούμενα σύνορα, το Γερεβάν κράτησε πολύ πιο μετριοπαθή στάση από ό,τι οι κοινότητές μας με επικεφαλής την εθνική αντιπροσωπεία στο Παρίσι.

Και σε σχέση με τα εδαφικά της Αρμενίας τι σας έλεγαν οι Ευρωπαίοι;
Ότι όλα τα εδαφικά ζητήματα θα λυθούν στη διάσκεψη του Παρισιού. Τελικά, λύθηκαν μόνο εκείνα που η δημοκρατία της Αρμενίας ανέλαβε άμεσα η ίδια, χωρίς να περιμένει τη μεσολάβηση κανενός. Έτσι, ενώθηκαν το Αλεξανδραπόλ, το Νορ Μπαγιαζίντ, το Καρς και το Ναχιτσεβάν.
Είχαμε διαφωνίες με το Αζερμπαϊτζάν, που διεκδικούσε το Ζανκεζούρ και το Καραμπάχ, με τη Γεωργία για το Λορί και το Αχαλκαλάκ, και με την Τουρκία για το Ολτί και το Ναχιτσεβάν. Το μεγάλο μας εδαφικό ζήτημα, όμως, ήταν τα τουρκοκρατούμενα αρμενικά βιλαέτια.
Τριακόσιες χιλιάδες Αρμένιοι πρόσφυγες από εκείνες τις περιοχές περίμεναν να επιστρέψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους.

Ποιος ήταν ο ρόλος των «συμμάχων», και ειδικά των Άγγλων, στην περιοχή του Καυκάσου;
Το διάστημα από το τέλος του Παγκοσμίου Πολέμου –Νοέμβριος του 1918- μέχρι το τέλος του 1920 ήταν για εμάς γεμάτο ελπίδες. Νικητές του πολέμου ήταν οι «σύμμαχοι», φίλοι του αρμενικού ζητήματος, και ηττημένοι οι εχθροί μας. Η τουρκική τυραννία και ο ρωσικός τσαρισμός είχαν καταρρεύσει. Όταν λέμε «σύμμαχοι», πρέπει να καταλάβουμε ότι επρόκειτο κυρίως για τους Άγγλους, και λιγότερο για τους Γάλλους και τους Ιταλούς. Η πολιτική και στρατιωτική παρουσία και η επιρροή των Άγγλων στην περιοχή –με επίκεντρο την Τιφλίδα- ήταν αισθητή. Για τα πολιτικά συμφέροντά τους και για να ωφεληθούν από τα πετρέλαια του Μπακού, οι Άγγλοι υποστήριζαν την ύπαρξη ενός δυνατού μουσουλμανικού κράτους στο Αζερμπαϊτζάν και παράλληλα απαιτούσαν από εμάς να κάνουμε παραχωρήσεις στον Καύκασο, δεδομένου ότι θα λαμβάναμε πολλά εδάφη από την Τουρκία… Για αυτό προσπάθησαν από την αρχή και με όλα τα μέσα να δώσουν τις αρμενικές περιοχές του Ζανκεζούρ και του Καραμπάχ στο Αζερμπαϊτζάν. Χαρακτηριστικό είναι ότι απομάκρυναν τον στρατηγό Αντρανίκ από το Ζανκεζούρ και τον υποχρέωσαν να σταματήσει την προέλασή του προς το Σουσί στο Καραμπάχ… Από την άλλη, προσπαθούσαν να απομακρύνουν τα τουρκικά στρατεύματα από το Καρς. Όσο αυτό μας συνέφερε, τόσο ο πρωταρχικός τους σκοπός μας εξόργιζε.

Γιατί ήταν τόσο σημαντικό το Ζανκεζούρ και το Καραμπάχ;
Για τρεις λόγους. Πρώτον, σε σχέση με τον πληθυσμό, είχαμε 300.000 Αρμένιους που ζούσαν εκεί. Δεύτερον, στρατηγικά, είναι οι δύο περιοχές που υπερασπίζονται την Αρμενία από τους εχθρούς που ονειρεύονται να ενωθούν μεταξύ τους. Και, τρίτον, ο πληθυσμός των δυο περιοχών ένιωθε αναπόσπαστα δεμένος με την Αρμενία. Ήταν αδύνατο, όμως, να συμφωνήσουν Τούρκοι και Αζέροι. Για εμάς δεν υπήρχε κουβέντα για παραχωρήσεις. Γι’ αυτό η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη. Οι Αζέροι μας διέκοψαν τον ανεφοδιασμό, ειδικά του πετρελαίου. Παρ’ όλα αυτά, μείναμε ακλόνητοι στις θέσεις μας για το Καραμπάχ, που όμως δεν μπόρεσε να ενωθεί με την Αρμενία όπως έγινε με το Ζανκεζούρ.

Τελικά, παρ’ όλες τις υποσχέσεις, οι Ευρωπαίοι «σύμμαχοι» δεν βοήθησαν…
Είναι ξεκάθαρο ότι ήρθαν στον Καύκασο για τα συμφέροντά τους, και όταν δεν μπόρεσαν να τα ικανοποιήσουν έφυγαν, αφήνοντάς μας στην πιο δύσκολη στιγμή μόνους και αβοήθητους… Ενώ το 1918 ή το 1919 μπορούσαν να επιβάλουν στην ηττημένη Τουρκία ό,τι ήθελαν, το 1923 στη Λοζάνη αυτό δεν ήταν πια εφικτό. Οι καθυστερήσεις και οι διαφωνίες μεταξύ τους και η βοήθεια των μπολσεβίκων έδωσαν στην Τουρκία την ευκαιρία να ισχυροποιηθεί. Εξάλλου, οι «σύμμαχοι» δεν είχαν συμαντικά συμφέροντα στην Αρμενία, και γι’ αυτόν τον λόγο το αμερικανικό Κογκρέσ0ο αρνήθηκε την πρόταση για πολιτική προστασία της Αρμενίας…

Είχε δυνατότητα να επιβιώσει η ανεξάρτητη δημοκρατία της Αρμενίας;
Πιστεύω ότι εάν δεν ήταν οι φοβερές και τραγικές εξωτερικές συγκυρίες -η παρουσία των γειτονικών κεμαλικών και μπολσεβίκων με τις καταστροφικές τους τάσεις-, η Αρμενία θα ανθούσε και θα δυνάμωνε πολύ γρήγορα. Αυτό που χρειάζεται τώρα είναι να κρατήσουμε την εσωτερική μας φλόγα αναμμένη, για να εμψυχώνουμε τους νέους μας που είναι σκορπισμένοι ανά τον κόσμο. Είναι πολύ σημαντικό να κρατήσουμε τα σχολεία μας για τις νέες γενιές, τον Τύπο μας, καθώς και την αλληλεπίδραση των διανοουμένων με τον λαό μας. Αυτή η φλόγα θα ανάψει αύριο τη δάδα που θα φωτίσει τον δρόμο προς την ελεύθερη και ανεξάρτητη Αρμενία, για την οποία θυσιάστηκαν γενιές ολόκληρες σε ποτάμια αίματος.
Η ζωή των λαών και των κρατών διαρκεί αιώνες, χιλιάδες χρόνια. Εγώ έζησα μια πολύ σημαντική στιγμή της ιστορίας μας, τότε που δημιουργήσαμε ανεξάρτητο κράτος. Αλλά η ζωή δεν σταματάει, πάντα προχωράει. Και όλα στη ζωή αλλάζουν. Θα δούμε πολλή χαρά και πόνο ακόμα. Και θα αλλάξουν οι συνθήκες της ζωής της δημοκρατίας της Αρμενίας, που μπορεί να έχει φουρτούνες, αλλά δεν βυθίζεται.

Συνδρομή σε αυτήν την τροφοδοσία RSS

Στον διαδικτυακό τόπο μας χρησιμοποιούμε Cookies με σκοπό τη βελτίωση της online εμπειρίας σας. Επιλέγοντας να συνεχίσετε την περιήγησή σας σε αυτόν, αποδέχεστε αυτομάτως τη χρήση των cookies. Περισσότερα...

Πολιτική Απορρήτου - Όροι Χρήσης - Περιορισμός Ευθύνης - Επικοινωνία Σχετικά με Προσωπικά Δεδομένα
Αποδέχομαι

Newsletter